W tym numerze (6) poruszyliśmy kilka istotnych zagadnień. Są to m.in.:

korzyści płynące z uprawy ziół w systemie agroleśnym, allelopatia, uprawia bzu czarnego oraz właściwości pokrzywy zwyczajnej. 

Zachęcamy do lektury!

Newsletter nr 6

Artykuł Newsletter 6 pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

Surowcem pozyskiwanym z rzepiku pospolitego (Agrimonia eupatoria L.) jest ziele. Stanowi ono rezerwuar wielu różnorodnych i niezwykle wartościowych związków organicznych. Bogactwo dobroczynnych substancji zawartych w zielu rzepiku sprawia, że jego właściwości a co za tym idzie i zastosowanie ma bardzo szerokie spektrum. Apigenina, kemferol, kwercetyna i luteolina czyli flawonoidy obecne w rzepiku, a także występujące w tym surowcu w ilości ok. 0,2% olejki eteryczne stanowią przede wszystkim wsparcie w problemach z wątrobą. W tym aspekcie przyczyniają się one przede wszystkim do zwiększenia produkcji żółci, a także lepszym przepływie produkowanej przez organizm żółci z wątroby do dwunastnicy i woreczka żółciowego. Kolejnymi substancjami, które można znaleźć w rzepiku są garbniki katechinowe. Występują one w zielu w ilości od 3 do 5%, a do ich głównych właściwości należy działanie antyseptyczne i delikatnie ściągające, stąd też rzepik dobrze sprawdza się przy leczeniu biegunek oraz jako płukanki przy zapaleniu jamy ustnej i gardła. Połączenie flawonoidów i garbników przydaje rzepikowi jeszcze jedną właściwość, mianowicie przyczynia się do hamowania wysięków i stanów zapalnych błony śluzowej wyściełającej przewód pokarmowy. Antyseptyczne i przeciwzapalne właściwości sprawdzają się natomiast w przypadku zmian skórnych, jak i problemów z narządami płciowymi. Prócz wymienionych wyżej związków w rzepiku znaleźć można także gorycze, czyli tzw. substancje gorzkie, eupatorynę będącą glikozydem, trójterpeny w postaci kwasu ursulowego, fitochinon (witamina K), fitosterole, cholinę, kwas nikotynowy, rutynę oraz dosyć duże ilości krzemionki, a także witaminę PP i C. Połączenie wszystkich tych substancji przyczynia się to tego, że rzepik wykazuje właściwości przeciwgrzybiczne i antybakteryjne, co jest zwłaszcza przydatne przy nadmiernej fermentacji jelitowej i hamowaniu procesów gnilnych wynikających z niewłaściwej perystaltyki jelit. Jak każdy surowiec zielarski również rzepik może wykazywać interakcje z innymi ziołami, a także lekami oraz działania niepożądane, które należy mieć na względzie. Według badań przeprowadzanych na zwierzętach rzepik przede wszystkim wykazuje powinowactwo do insuliny, dlatego też przyjmując go z lekami przeciwcukrzycowymi należy uważać na możliwość wystąpienia hipoglikemii. Ze względu na zawartość garbników nie zaleca się długotrwałego stosowania rzepiku (powyżej 3 tygodni) ponieważ może upośledzać wchłanianie witaminy B1 oraz niektórych pierwiastków, jak wapń, żelazo czy magnez. Tym samym może przyczyniać się do osłabienia organizmu, mdłości, zaparć, a także bólu głowy i brzucha. Za bezpieczną uznaje się dawkę w ilości 3 g ziela, bądź 160 mg ekstraktu stosowaną przez krótki okres. Ziele rzepiku pospolitego pozyskiwane jest w początkowym okresie jej kwitnienia, w czerwcu i lipcu. Zbierana jest cała część nadziemna. Suszone ziele charakteryzuje się słabym zapachem i stosunkowo gorzkim smakiem. W tradycyjnej medycynie chińskiej rzepik łączony jest ze śledzioną, wątrobą, i płucami. Można go stosować przeciwkrwotocznie, przy obrzękach wątroby, chorobach płuc, walce z flegmą, a nawet atonii jelit i dróg żółciowych. W postaci kąpieli przygotowanej na bazie naparu dobrze sprawdza się przy problemach ze zmęczonymi nogami. Jest to wartościowa roślina nie tylko dla ludzi, ale i zwierząt. Współcześnie coraz chętniej wraca się do stosowania rzepiku w żywieniu krów, kóz i owiec ze względu na jego zdolność do polepszania jakości mleka. W ramach działań Grupy Operacyjnej „Agroleśnictwo w Dolinie Zielawy” surowiec zielarski pozyskuje się z systemu agroleśnego łączącego uprawę rzepiku pospolitego i produktywnych żywopłotów występujących na miedzach. Taki sposób uprawy sprawie, że uzyskany surowiec charakteryzuje się bardzo wysoką jakością i prozdrowotnymi właściwościami. Produktem stworzonym przez markę Lubelskie Zioła w oparciu o ziele rzepiku jest Lubelska HERBATKA ZIOŁOWA RZEPIK POSPOLITY zawierająca w swoim składzie 100% suszonego ziela rzepiku pospolitego pozyskiwanego z certyfikowanych upraw agroleśnych.

1. Guz N. Rzepik pospolity – stanowiska naturalne, zastosowanie, uprawa, Newsletter 4, Lubelskie Zioła

2. https://rozanski.li/155/rzepik-agrimonia-w-fitoterapii/

3. https://rozanski.li/3428/ziele-rzepiku-herba-agrimoniae-w-praktycznej-fitoterapii-nowe-informacje/

4. https://rozanski.li/2461/ziele-rzepika-herba-agrimoniae-jeszcze-garsc-informacji/

Artykuł Właściwości ziela rzepiku pospolitego (Herba Agrimoniae) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

Ziele ostrożenia warzywnego zawiera szereg substancji aktywnych o właściwościach leczniczych. Do jednych z najistotniejszych należą pektolinaryna oraz linaryna, a także glikozydy luteoliny i apigeniny należące do flawonoidów. Ich obecność wpływa na właściwości moczopędne ostrożenia, a także zdolność do zmniejszania krwawień przez pobudzanie organizmu do produkcji płytek krwi. Sama pektolinaryna w swoim działaniu przypomina kwas acetylosalicylowy, z kolei linaryna wpływa na przyspieszenie procesu odbudowy uszkodzonych tkanek. Prócz flawonoidów w ostrożeniu znajdują się również kwasy fenolowe, garbniki, alkaloidy, olejki eteryczne, fitosterole i laktony seskwiterpenowe. Połączenie flawonoidów i kwasów fenolowych takich jak kwas ferulowy, kawowy czy p-kumarowy wykazuje działanie chroniące miąższ wątroby przed stłuszczeniem i marskością, natomiast flawonoidów i fitosteroli, w postaci β-sitosterolu i stigmasterolu, ogranicza rozwój stanów zapalnych, zwłaszcza w przypadku przerostu gruczołu krokowego. Dodatkowo kwasy fenolowe i laktony seskwiterpenowe posiadają właściwości antynowotworowe. Garbniki zawarte w ostrożeniu przyczyniają się do hamowania krwotoków, dlatego też sprawdza się on w leczeniu krwawienia z dziąseł i hemoroidów. Wyciągi z ziela ostrożenia mają także działanie antygrzybicze i antybakteryjne w przypadku baterii należących do rodzajów Bacillus, Pseudomonas i Staphylococcus. Napary z ostrożenia charakteryzują się przyjemnym smakiem, a dodatkowo, jako, że nie wykazują toksyczności, można je przyjmować w dość dużych ilościach nie ryzykując wystąpienia objawów niepożądanych. Poprzez przyspieszanie przemiany materii ostrożeń wspomaga organizm w usuwaniu jej szkodliwych produktów i oczyszczaniu ze złogów, tym samym dobrze sprawdza się w kuracjach odrobaczających i odtruwających. Dodatkowo wpływa także na obniżeniu poziomu cukru we krwi. Ze względu na szerokie spektrum właściwości ostrożeń warzywny stosowany jest powszechnie w leczeniu schorzeń układu moczowego, wątroby, przewodów żółciowych, naczyń krwionośnych, chorobach skóry i oczu, a nawet problemach z włosami. Wyciągi z ziela ostrożenia można stosować zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie. Kąpiele na bazie naparu z ziela ostrożenia są pomocne w leczeniu atopowego zapalenia skóry u dzieci, a także przy wysypkach alergicznych, trądziku czy delikatnych poparzeniach skórny. W przypadku leczenia reumatyzmu, cukrzycy oraz przewlekłych chorób skórnych zalecane jest stosowanie naparu z ostrożenia przez minimum 3 miesiące. Kuracja ta zakłada przyjmowanie przez pierwszy miesiąc po szklance naparu rano i wieczorem w celu wysycenia organizmu, a następnie jednej szklanki dziennie przez kolejne dwa miesiące. Aby uzyskać surowiec zielarski w postaci ziela w okresie gdy ostrożeń kwitnie tj. od lipca do września zbierane są górne części jego pędów, które następnie suszy się w temperaturze poniżej 35°C. W Gospodarstwie Agroleśnym Barbary Baj-Wótjowicz w ramach działania „Agroleśnictwo w Dolninie Zielawy” pozyskuje się ziele ostrożenia pochodzące z upraw w systemie agroleśnym z produktywnymi żywopłotami. Mimo, iż produkty na bazie ziela ostrożenia nie mają statusu produktów leczniczych, z całą pewnością stanowią żywność funkcjonalną. Wśród produktów oferowanych przez markę Lubelskie Zioła liście ostrożenia warzywnego można znaleźć m. in. w Sosnowskiej przyprawie do twarogu, a także w Sosnowskiej przyprawie do sałatek i kanapek z pokrzywą.

1. Geszprych A., Rosłon W., Osińska E., Baj-Wójtowicz B., Ostrożeń warzywny – właściwości i zastosowanie lecznicze i kulinarne, Newsletter 10, Lubelskie Zioła

2. Guz N., Baj-Wójtowicz B., Agroleśne surowce zielarskie zamknięte w aromatycznych Sosnowskich Przyprawach – przegląd przypraw Lubelskie Zioła, Newsletter 11, Lubelskie Zioła

3. Parus A., Grys A. Ostrożeń warzywny (Cirsium oleraceum (L.) Scop.) – substancje aktywne, możliwe zastosowanie, Wydawnictwo BORGIS, Warszawa 2011

4. https://rozanski.li/803/herba-cirsii-oleracei-ziele-ostrozenia-warzywnego/

Artykuł Właściwości ziela ostrożenia warzywnego (Herba Cirsii Oleracei) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

Ze względu na dużą zawartość substancji o właściwościach prozdrowotnych bardzo często przetacznik leśny (Veronica Officinalis) nazywany jest również przetacznikiem lekarskim. Jako surowiec zielarski wykorzystywane jest ziele przetacznika. Pozyskiwany jest najczęściej jako cała nadziemna część rośliny, zbierana w początkowym okresie kwitnienia tj. czerwiec-lipiec. Wśród związków biologicznie czynnych zawartych w zielu przetacznika znaleźć można glikozydy irydoidowe występujące w ilości ok. 1%, z których najważniejsze to aukubina, werprozyd, werminozyd, ladrozyd czy katalpol. Ze względu na ich obecność w zielu określa się je mianem surowca irydoidowego co oznacza, że jest ono wrażliwe na wysoką temperaturę i ekspozycję na światło. Szacuje się, że po roku przechowywania zawartość substancji prozdrowotnych w zielu przetacznika zmniejsza się o połowę. Obecności aukubiny przetacznik zawdzięcza swoje właściwości antyseptyczne, przede wszystkim antybakteryjne, bakteriostatyczne i przeciwwirusowe, a także działanie przeciwzapalne, rozkurczowe i antyoksydacyjnej. Jak dowodzą badania przeprowadzane na myszach, którym podawano alfa-amanityne, substancję zawartą w muchomorze sromotnikom, mogącą prowadzić do uszkodzeń wątroby, aukubina może także działać osłonowo na wątrobę. Prócz wspomnianych wyżej glikozydów w przetaczniku znajdziemy również flawonoidy będące przede wszystkim pochodnymi apigeniny i luteoliny, kwasy fenolowe w postaci kwasu chlorogenowego, cynamonowego i kawowego, β-sitosterol, garbniki, trójterpenowe saponiny, olejki eteryczne, woski, żywice, sole mineralne oraz mannitol stanowiący cukrowy alkohol. Właściwości bakteriostatyczne i przeciwutleniające oraz przeciwzapalne przetacznika wzmacniają występujące w nim garbniki. Dodatkowo wpływają one ochronnie i ściągająco na organizm, a także przyspieszają przemianę materii. W związku z tym, że stosowanie naparu z ziela przetacznika działa napotnie, zwiększa wydalanie moczu, wydzielanie żółci oraz reguluje perystaltykę jelit, tym samym wpływając na nasilenie wydalania szkodliwych produktów przemiany materii może być istotnym elementem w terapiach odtruwających oraz leczeniu schorzeń układu pokarmowego, w tym wrzodów żołądka, nerek, pęcherza moczowego oraz wątroby. Dzięki działaniu wykrztuśnemu sprawdzi się on także w przypadku kaszlu, przeziębienia, zapaleniu oskrzeli i dychawicy oskrzelowej. Ponadto ze względu na silne właściwości antyoksydacyjne jest dobrym wsparciem w leczeniu nowotworów, natomiast jego działania wzmacniające i regenerujące układ nerwowy może być istotne w przypadku osób mających problemy z koncentracją i wykonujących pracę umysłową. Często o przetaczniku leśnym mówi się, że jest on ziołem idealnym dla panów. Wynika to z faktu jego pozytywnego wpływu na dolegliwości ze strony prostaty i problemy z erekcją. Napary z ziela przetacznika można pić w stosunkowo dużych ilościach bez ryzyka jego przedawkowania. Prócz zastosowania wewnętrznego bardzo dobrze sprawdzają się one także przy stosowaniu zewnętrznym do przemywania zmian trądzikowych i alergicznych, owrzodzeń, leczeniu objawów atopowego zapalenia skóry czy nadmiernej suchości skóry. Można go także stosować do płukania jamy ustnej i gardła. W ramach operacji „Agroleśnictwo w Dolnie Zielawy” przetacznik leśny wprowadzony został do uprawy w systemie alejowym razem z bzem czarnym. Marka Lubelskie Zioła oferuje Lubelską HERBATK ZIOŁOWĄ PRZETACZNIK LEŚNY, zawierającą w swoim składzie 100% suszonego ziela przetacznika leśnego pochodzącego z certyfikowanych upraw.

1. Geszprych A., Wartości prozdrowotne wybranych surowców pochodzących z upraw agroleśnych, Agroleśnictwo – najważniejsza innowacja w rolnictwie, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań 2020, s. 117-118
2. Guz N., i Przetacznik leśny – charakterystyka, stanowiska naturalne, wprowadzenie do uprawy, możliwość wykorzystania surowca, Newsletter 9, Lubelskie Zioła
3. https://rozanski.li/334/przetacznik-lesny-veronica-officinalis-l-i-irydoidy/
4. https://rozanski.li/5162/przetacznik-lekarski-lesny-veronica-officinalis-linne-w-praktycznej-fitoterapii/

Artykuł Właściwości ziela przetacznika leśnego (Herba Veronicae) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

Miodunka jest rośliną przede wszystkim kojarzoną z właściwościami wspomagającymi układ oddechowy. Wskazuje na to nawet jej nazwa łacińska Pulmonaria (od pulmones, czyli płuca) i polska nazwa zwyczajowa płucnik lekarski. Surowcem zielarskim pozyskiwanym z miodunki jest ziele, zarówno liście, jak i kwitnące górne części pędów. Zbiera się je wczesną wiosną, w okresie od marca do maja. Mimo, iż w Polsce jest rośliną występująca pospolicie, bardzo cenioną dawniej przez medycynę ludową, w późniejszym czasie na wiele lat stała się ziołem zapomnianym. Dopiero w sytuacji zaistnienia pandemii COVID-19, ze względu na swoje właściwości, którymi może wspomagać organizm tak w przebiegu samej choroby, jak również na etapie rekonwalescencji jej znaczenie i popularność zaczęły gwałtownie wzrastać. Dzięki temu zyskała miano super zioła, a produkty na jej bazie stanowią przykład żywności funkcjonalnej wspierającej ludzi w zapobieganiu pojawieniu się chorób cywilizacyjnych, a także w przebiegu ich leczenia. Miodunka w swoim składzie zawiera szereg substancji biologicznie czynnych takich jak krzemionka, w ilości ok. 2,5%, flawonoidy przede wszystkim w postaci kwercetyny, hiperozydu i rutyny, garbniki, saponiny, kwasy organiczne taki jak kwas elagowy, rozmarynowy, kawowy i chlorogenowy, allantoina, śluzy, antocyjany, lignany, witaminy z grupy B (B6, B7 i B9), witamina C i H, sole mineralne i śladowe ilości alkaloidów pirolizydynowych. Krzemionka dzięki swojej łatwo przyswajalnej formie przyczynia się do wzmacniania włosów i paznokci, poprawia kondycje skóry, wpływa na prawidłowy wzrost i rozwój układu kostnego, a także funkcjonowanie wielu narządów. Przyczynia się do poprawy elastyczności naczyń krwionośnych zmniejszając tym samym ryzyko zawału czy miażdżycy Flawonoidy wykazują w miodunce silne działanie antyoksydacyjne. Garbniki posiadają właściwości przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, z kolei saponiny przeciwwirusowe, przeciwgrzybiczne, jak również działają wykrztuśnie. Stosowanie naparów z miodunki poprawia odporność, pozwala pozbyć się wydzieliny z dróg oddechowych, wspiera organizm w radzeniu sobie ze skutkami astmy, leczeniu zapalenia oskrzeli czy płuc. Bardzo dobrze sprawdza się nawet w przypadku cięższych schorzeń układu oddechowego jak gruźlica, rozedma płuc, mukowiscydoza oraz włóknienie płuc. Osoby narażone na pracę w warunkach szkodliwego zapylenia mogą wprowadzić do swojej diety miodunkę jako sposób na oczyszczenie płuc w przypadku zanieczyszczenia smogiem, dymem, pyłem cementowym czy azbestem. Ze względu na właściwości ściągające, występujących w miodunce garbników napary z ziela tej rośliny zaleca się w przypadku wrzodów żołądka oraz biegunek będących skutkiem zatrucia pokarmowego. Stosowana zewnętrznie w postaci okładu na rany zatrzymuje miejscowe krwawienie, a także wpływa na przyspieszenie gojenia. Kwas rozmarynowy zawarty w miodunce wykazuje działanie przeciwnowotworowe, natomiast obecność allantoiny przyspiesza regenerację komórek oraz oczyszczanie organizmu z toksyn. Prócz układu oddechowego i pokarmowego miodunka ma pozytywny wpływ także na układ moczowy. Wykazuje działanie moczopędne, tym samym zapobiegając powstawaniu kamicy. Produkty zawierające miodunkę znajdą zastosowanie u seniorów zmagających się z chorobami neurodegeneracyjnymi jak, Alzheimer, Parkinson czy demencja, a także u osób narażonych na duży wysiłek umysłowy, wahania nastrój, przewlekłe zmęczenie, a nawet depresję. W Gospodarstwie Agroleśnym Barbary Baj-Wótjowicz wprowadzona została uprawa w międzyrzędziach z bzem czarnym dwóch gatunków miodunki: plamistej (Pulmonaria officinalis) i ćmej (Pulmonaria Obscura). Suszone ziele pozyskane z wyżej wspomnianych roślin ze względu na warunki uprawy wykazuje znacznie wyższą zawartość prozdrowotnych substancji w porównaniu z surowcem ze stanowisk naturalnych, a wyprodukowane na jego bazie herbatki i przyprawy posiadają certyfikat rolnictwa ekologicznego. Miodunkę można znaleźć zarówno w herbatkach, jak i przyprawach produkowanych przez markę Lubelskie Zioła, m. in. w Lubelskiej Herbatce Ziołowej Miodunka, Lubelskich Herbatkach Owocowo-Ziołowej, Owocowo-Ziołowej z maliną moroszką, Owocowo-Ziołowej z maliną moroszką i aksamitką, Beauty Queen, a także Sosnowskiej Przyprawie Miodunka i Czarny Bez.

1. Geszprych A., Wartości prozdrowotne wybranych surowców pochodzących z upraw agroleśnych, Agroleśnictwo – najważniejsza innowacja w rolnictwie, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań 2020, s. 118

2. Guz N., Baj-Wójtowicz B., Agroleśne surowce zielarskie zamknięte w aromatycznych Sosnowskich Przyprawach – przegląd przypraw Lubelskie Zioła, Newsletter 11, Lubelskie Zioła

3. Guz N., Ożgo M., Miodunka – charakterystyka, właściwości, produkty, Newsletter 12, Lubelskie Zioła
4. Osińska E., Rosłon W., Jakubowska Z., Baj-Wójtowicz B., Uprawa róży owocowej (Rosa rugosa Thunb) z maliną moroszką (Rubus chamaemorus L.,) i bzu czarnego (Sambucus nigra L.) z miodunką (Pulmonaria obscura Dumort.) w systemie agroleśnym, Agroleśnictwo – najważniejsza innowacja w rolnictwie, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań 2020, s. 154 – 155
5. https://rozanski.li/109/miodunka-czyli-plucnik/

Artykuł Właściwości ziela miodunki (Herba Pulmonariae) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

Prócz kwiatów z bzu czarnego jako surowiec zielarski pozyskuje się również owoce. Mają one kulisty kształt i gdy są już w pełni swojej dojrzałości, co przypada na przełom sierpnia i września, czarnofioletową barw z charakterystycznym połyskiem. Drobne owoce skupione są w tak zwane baldachogrona, a w każdym takim baldachogronie można znaleźć kilkadziesiąt sztuk drobnych owoców. Owoce bzu czarnego stanowią surowiec zielarski wymieniany w Polskiej Farmakopei co oznacza, że służą do produkcji nie tylko żywności funkcjonalnej o właściwościach prozdrowotnych, w tym suplementów diety, ale również produktów leczniczych w postaci jednoskładnikowych produktu do przyrządzenia naparu lub mieszanek ziołowych do zaparzania. W owocach czarnego bzu zawarty jest szereg prozdrowotnych substancji aktywnych, co spowodowało, że surowiec ten był znany i ceniony jako lekarstwo już w starożytności. Także w medycynie ludowej zajmował istotna rolę i był zalecany na wiele schorzeń. Można w nich znaleźć takie związki biologicznie czynne jak garbniki, flawonol takie jak kemferol i kwercetyna oraz ich pochodne np. rutyna, fenolokwasy jak kwas kumarowy, chlorogenowy i kwas wanilinowy oraz kwasy organiczne – kwas winowy, jabłkowy, cytrynowy, walerianowy i charakterystyczny dla owoców bzu kwas szikimowy, a także lektyny i olejki eteryczne. Z pośród witamin najwyższe zawartości charakteryzują witaminę A, C i witaminy z grupy B, w tym B2, B6, B7 i B9, natomiast ze składników mineralnych potas, fosfor, cynk, mangan, żelazo i miedź. Istotnym składnikiem owoców bzu nadającym im charakterystyczny ciemny kolor są antocyjany, głównie cyjanidyno-3-glikozyd i w trochę mniejszej ilości cyjanidyno-3-sambubiozyd. Zawartość antocyjanów w owocach, jak podają niektórzy autorzy uzależniona jest od odmiany bzu czarnego. Mimo, iż antocyjany są związkami stosunkowo nietrwałymi, przy zastosowaniu odpowiednich warunków technologicznych (zwłaszcza istotne znaczenie ma tu pH i temperatura) podczas przygotowywania przetworów, całkiem spora ich ilość może przeniknąć do soków czy dżemów. Owoce bzu pozyskuje się we wrześniu i sierpniu. Zaraz po zebraniu suszy się je w temperaturze poniżej 60°C lub tworzy na ich bazie przetwory w postaci syropów, dżemów czy musów. Ze względu na występowanie w nich sambunigryny, jednego z glikozydów cyjanogennych, spożywanie w formie surowej może prowadzić do zatruć cyjanowodorem, objawiających się bólem brzucha, biegunką, mdłościami i wymiotami, dlatego też wymagane jest poddanie obróbce termicznej. Działanie wyższej temperatury powoduje rozkład sambunigryna, dzięki czemu przestaje ona stanowić zagrożenie. Owoce bzu czarnego często wykorzystywane są jako składnik mieszanek o działaniu przeczyszczającym, a także żółciopędnym. Obecność w nich antocyjanów, fenoli i flawonoli wpływa na ich zdolności do hamowania rozwoju wolnych rodników. Potencjał antyoksydacyjnych owoców bzu potwierdzają liczne badania. Wykazano ponadto, że właściwości przeciwutleniające wzrastają proporcjonalnie do zawartości w owocach polifenoli. Ekstrakty z owoców wykazują działanie przeciwwirusowe, zwłaszcza w odniesieniu do różnych szczepów wirusów grypy, hamując namnażanie się wirusa w ludzkich komórkach. Równie skutecznie wspierają organizm w walce z infekcjami bakteryjnymi wywołanymi m. in. przez gram-ujemne pałeczki okrężnicy. Lecznicze właściwości owoców bzu nie ograniczają się jedynie do zwalczania drobnoustrojów. Spektrum ich działania jest znacznie szersze i obejmuje także poprawę funkcjonowania układu immunologicznego, a także hamowanie rozwoju procesów zapalnych. Napar z suszonych owoców bzu dobrze sprawdza się jako środek przeciwgorączkowy, rozkurczowy oraz przeciwbólowy. Reguluje procesy trawienne, a także działa moczopędny. Jak dowodzą badania owoce bzu czarnego mogą być istotnym elementem diety u osób chorujących na cukrzycę oraz objętych ryzykiem wystąpienia miażdżycy. W ramach operacji „Agroleśnictwo w Dolinie Zielawy” bez czarny uprawiany jest w systemach alejowych z miodunka i przetacznikiem leśnym. Spośród produktów oferowanych przez markę Lubelskie Zioła suszone owoce bzu czarnego można znaleźć w Sosnowskiej Przyprawie Miodunka i Bez Czarny, a także Lubelskiej HERBATCE OWOCOWEJ Super Berry i Very Berry Fruitea oraz Lubelskiej HERBATCE OWOCOWO – ZIOŁOWEJ, OWOCOWO-ZIOŁOWEJ z malina moroszką i OWOCOWO-ZIOŁOWEJ z maliną moroszką i aksamitką. Wszystkie wyżej wymienione produkty posiadają certyfikat rolnictwa ekologicznego i są zaliczane do tzw. Super foods.

1. Geszprych A., Baj-Wójtowicz B., Osińska E., Rosłon W., Kwiat bzu czarnego – właściwości lecznicze i możliwość zastosowania w produktach prozdrowotnych, Newsletter 12, Lubelskie Zioła
2. Geszprych A., Wartości prozdrowotne wybranych surowców pochodzących z upraw agroleśnych, Agroleśnictwo – najważniejsza innowacja w rolnictwie, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań 2020, s. 118

3. Guz N., Baj-Wójtowicz B., Agroleśne surowce zielarskie zamknięte w aromatycznych Sosnowskich Przyprawach – przegląd przypraw Lubelskie Zioła, Newsletter 11, Lubelskie Zioła

4. Liszka K., Najgebauer-Lejko D., Tabaszewska M., Owoce czarnego bzu (Sambucus Nigra L.) – charakterystyka i możliwość wykorzystania w przemyśle spożywczym, Innowacyjne rozwiązania w technologii żywności i żywieniu człowieka, Polskie Towarzystwo Technologów Żywności, Kraków 2016, s. 102-111
5. Nurzyńska-Wierdak R., Krajewska A., Aktywność biologiczna bzu czarnego (Sambucus nigra L.), Annales Horticulturae, Wydawnictwo UP Lublin, Lublin 2022, s. 17-35
6. Waszkiewicz-Robak B., Biller E., Właściwości prozdrowotne bzu czarnego, Problemy Higieny i Epidemiologii, Polskie Towarzystwo Higieniczne, Warszawa 2018, s. 217-224

Artykuł Właściwości owoców bzu czarnego (Fructus Sambuci nigri) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

W celach zielarskich z bzu czarnego pozyskiwać można wiele różnych surowców, w tym liście i korę, jednakże najważniejsze znaczenie lecznicze mają kwiaty i owoce tej rośliny. Czarny bez (Sambucus nigra L.) może mieć postać krzewu lub niewielkiego drzewa u którego okres kwitnienia przypada na początek lata (czerwiec, lipiec). Drobne kwiaty o barwie kremowobiałej i intensywnym, nie dla wszystkich przyjemnym zapachu, skupione są w baldachogrona. Aby uzyskać surowiec wysokiej jakości najlepiej gdy są one zbierane w suche i słonecznie dni na samym początku okresu kwitnienia. Suszy się je w temperaturze nie przekraczającej 35°C, do momentu gdy kwiaty są już suche, natomiast szypułki na których są osadzone, wykazują jeszcze pewną elastyczność, dzięki czemu łatwo jest je oddzielić. Kwiaty bzu czarnego zawierają przede wszystkim duże ilości polifenoli w postaci fenolokwasów takich jak kwas p-kumarowy, chlorogenowy, ferulowy, wanilinowy i kawowy oraz flawonoidów – kwerecetyny, izokwercetyny, rutyny, kemferolu, astragaliny i hiperozydu, a także garbników. Z obecnością tych substancji związany jest jasny kolor kwiatów, jak również gorzkawo-kwaśny i lekko cierpki smak płatków. Mocny aromat kwiaty zawdzięczają z kolei zawartym w nich olejkom eterycznym i związkom lotnym jak linalol, tlenek nerolu i α-terpineol oraz kwasowi walerianowemu. Prócz wyżej wymienionych substancji aktywnych kwiaty zawierają również pewne ilości związków trójterpenowych, zwłaszcza kwasów ursulowego i oleanowego oraz α i β-amyryny; kwasów organicznych (winowego, jabłkowego, cytrynowego, szikimowego), fitosteroli pod postacią stigmasterolu, kampesterolu i β-sitosterolu, choliny, śluzów, witaminy A, C i witamin z grupy B (B1, B2, B3, B6), a także wapnia, potasu, fosforu, sód, żelazo, miedź, mangan, magnezu i cynku. Kwiaty bzu czarnego podobnie jak owoce są ujęte w Farmakopei Polskiej, dlatego też mogą one stanowić surowiec do produkcji ziołowych preparatów leczniczych. Napar z kwiatu bzu jest znany przede wszystkim ze swojego działania napotnego oraz zdolności rozrzedzania śluzu, zmniejszania obrzęku błon śluzowych i oczyszczania dróg oddechowych. Z tego względu dobrze sprawdza się w leczeniu infekcji oskrzeli, przeziębieniu, kaszlu czy katarze. Działa moczopędnie, dzięki czemu przyspiesza usuwanie szkodliwych metabolitów, a zawarte w nim polifenole i fitosterole wspierają kuracje lecznicze w przypadku stanów zapalnych układu moczowego oraz przerostu prostaty. Rutyna będąca glikozydem kwercetyny wzmacnia i uszczelnia ściany naczyń krwionośnych, a także chroni przed szkodliwym działaniem wolnych rodników, poprawiając w ten sposób funkcjonowanie układu krwionośnego. Napar z kwiatów bzu wykazuje silne działanie antyoksydacyjne, a także bakteriobójcze względem bakterii Staphyloccocus aureus, Bacillus cereus oraz Helicobacter pylori odpowiedzialnych za powstawanie wrzodów żołądka u dzieci i dorosłych. Ze względu działanie regulujące metabolizm glukozy, jak również hamujące kumulowanie się lipidów w organizmie kwiaty bzu mogą być wartościowym dodatkiem do diety odchudzającej czy przeciwcukrzycowej. Jako suplement diety o właściwościach leczniczych sprawdza się zarówno napar, jak i syrop z kwiatów bzu czarnego. Ten pierwszy ma zastosowanie nie tylko w działaniu wewnątrzustrojowym, ale także zewnętrznym. Okłady na bazie naparu ze względu na swoje działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe zaleca się przy zmianach skórnych spowodowanych chorobami skóry i podrażnieniami, zapaleniu piersi i narządów płciowych, a także zapaleniu spojówek. Aby kwiatu bzu były bezpieczne do spożycia należy je poddać obróbce termicznej np. suszeniu. Dzięki temu rozkładowi ulega sambunigryna będąca glikozydem cyjanogennym, która to w przypadku jej spożycia w większych ilościach może prowadzić do objawów ze strony układu pokarmowego w tym zatruć. W Gospodarstwie Agroleśnym Barbary Baj-Wójtowicz kwiaty bzu czarnego pozyskiwane są z upraw alejowych bzu z przetacznikiem leśnym i miodunką. Na ich bazie powstają oferowane przez markę Lubelskie Zioła certyfikowane syropy z kwiatów bzu czarnego.

1. Geszprych A., Baj-Wójtowicz B., Osińska E., Rosłon W., Kwiat bzu czarnego – właściwości lecznicze i możliwość zastosowania w produktach prozdrowotnych, Newsletter 12, Lubelskie Zioła
2. Geszprych A., Wartości prozdrowotne wybranych surowców pochodzących z upraw agroleśnych, Agroleśnictwo – najważniejsza innowacja w rolnictwie, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań 2020, s. 118
3. Nurzyńska-Wierdak R., Krajewska A., Aktywność biologiczna bzu czarnego (Sambucus nigra L.), Annales Horticulturae, Wydawnictwo UP Lublin, Lublin 2022, s. 17-35
4. Waszkiewicz-Robak B., Biller E., Właściwości prozdrowotne bzu czarnego, Problemy Higieny i Epidemiologii, Polskie Towarzystwo Higieniczne, Warszawa 2018, s. 217-224
5. https://rozanski.li/221/bez-czarny-sambucus-nigra-linne-w-fitoterapii-praktycznej-czas-zbioru-kwiatw/

Artykuł Właściwości kwiatów bzu czarnego (Flos Sambuci nigri) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

Nasiona pokrzywy zwyczajnej, określane czasem również mianem owoców, mimo iż są bardzo rzadko wspominane przez literaturę naukową stanowią obok liści, ziela, i korzeni bardzo cenny surowiec zielarski pozyskiwany z tej rośliny. Przede wszystkim są źródłem oleju zawierające w swoim składzie linolowe, oleinowe, linolenowe oraz heneikozanowe kwasy tłuszczowe, karotenoidy w postaci β-karotenu, luteiny i violaksantyny oraz prowitaminę A, witamine F i tokoferol. Wykazano również występowanie śladowych ilości fitoestrogenów pod postacią lignanów, skopoletyny i eskuletyny oraz soli żelaza, cynku, wapnia i magnezu. Spośród fitosteroli w nasionach pokrzywy zidentyfikowano przede wszystkim duże ilości β-sitosterol i stigmasterol. Obecność β-sitosterolu sprawia, iż olej z nasion pokrzywy może być bardzo dobrym dodatkiem w diecie osób zmagających się z podwyższonym poziomem cholesterolu we krwi, w tym cholesterolu LDL, a co za tym idzie wspierać terapię przeciwmiażdżycową. Tokoferol natomiast posiada silne właściwości antyoksydacyjne, dzięki czemu wspiera organizm w hamowaniu rozwoju wolnych rodników i zapobiega procesowi utleniania lipidów. Działanie oleju z nasion pokrzywy można porównać do oleju lnianego, z nasion ogórecznika, wiesiołka czy porzeczki. Posiada zdolność regenerowania uszkodzonych tkanek, odżywia skórę przywracając jej elastyczność i odpowiedni stopień uwodnienia, działa przeciwstarzeniowo. Zewnętrznie zaleca się jego stosowanie przy zmianach skórnych spowodowanych łuszczycą, trądzikiem różowatym czy atopowym zapaleniu skóry oraz nadmiernej suchości i stanach zapalnych, a nawet oparzeniach. Ze względu na silne właściwości przeciwzapalne wynikające z obecności flawonoidów takich jak rutyna, glikozydkwercetyny i amentoflawon oraz kwasów fenolowych – kawowego, kumarowego, gentyzynowego, ferulowego, hydroksybenzoesowego i prokatechowego, wyciągi z nasion pokrzywy wykazują działanie lecznicze wobec nadżerek i wrzodów błony śluzowej żołądka, jak również stanów zapalnych i zranień narządów płciowych i odbytu. U Panów mogą łagodzić dolegliwości związane z przerostem prostaty, natomiast u kobiet objawy zespołu policystycznych jajników. Istotną właściwością nasion pokrzywy jest ich ochronne działanie na wątrobę, serce, naczynia krwionośne i nerki. Substancje w nich zawarte mają pozytywny wpływ na tkankę wątroby w przypadku marskości i stłuszczenia, usprawniają krążenie krwi w całym organizmie oraz zapobiegają powstawaniu zakrzepów. Stymulują pracę układu odpornościowego, zapobiegając rozwojowi reakcji autoimmunologicznych oraz działają wzmacniająco na układ nerwowy, wspomagając jego pracę, zwłaszcza w sytuacji powstawania w nim zmian neurodegeneracyjnych. Nasiona pokrzywy mają bardzo wszechstronne zastosowanie nie tylko jako środek leczniczy w postaci oleju i wyciągów, ale również jako dodatek kulinarny do bezpośredniego spożycia. Ich delikatny orzechowy smak sprawia, że świetnie sprawdzają się jako element mieszanek przyprawowych oraz dodatek do dań podobnie jak nasiona słonecznika czy dyni. Marka Lubelskie Zioła oferuje nasiona pokrzywy jako składnik receptury Sosnowskiej przyprawy do twarogu. Surowiec ten pozyskiwany jest w gospodarstwie Barbary Baj-Wójtowicz z upraw pokrzywy zwyczajnej rosnącej w systemie alejowym razem z olszą czarną, które zostały założone w ramach realizacji projektu „Innowacyjny model uprawy, przetwórstwa i dystrybucji ziół w Dolinie Zielawy” realizowanego przez konsorcjum „Agroleśnictwo w Dolinie Zielawy”.

1. Jakubczyk K., Janda K., Szkyrpan S., Gutowska I., Wolska J., Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) – charakterytyka botaniczna, biochemiczna i właściwości prozdrowotne, Pomeranian Journal of Life Sciences, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecienie, Szczecin 2015, s. 191-198

2. Guz N., Baj-Wójtowicz B., Agroleśne surowce zielarskie zamknięte w aromatycznych Sosnowskich Przyprawach – przegląd przypraw Lubelskie Zioła, Newsletter 11, Lubelskie Zioła

3. Rosłon W., Geszprych A., Osińska E., Właściwości i zastosowanie nasion pokrzywy zwyczajnej (Utrica dioica L.), Newsletter 11, Lubelskie Zioła

4. https://rozanski.li/2636/fructus-urticae-semen-urticae-owoc-pokrzywy-nasienie-pokrzywy/

Artykuł Właściwości nasion pokrzywy zwyczajnej (Urticae Semen) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.

Korzenie pokrzywy zwyczajnej podobnie jak liście i ziele jest znanym i cenionym surowcem o właściwościach leczniczych i prozdrowotnych. Do celów fitoterapeutycznych pozyskiwać można go dwukrotnie w ciągu roku – wczesną wiosną i jesienią. W podziemny częściach pokrzywy podobnie jak w zielu i liściach znaleźć można całe bogactwo substancji aktywnych: rutynę, amentoflawon i glikozyd kwercetyny należące do flawonoidów, kwasy fenolowe – kumarowy, ferulowy, kawowy, chinowy, gentyzynowy i hydroksybenzoesowy, taniny będące garbnikami, sitosterole takie jak kampesterol i stigmasterol oraz β-sitosterole. Ponadto w korzeniu zawarte są także ceramidy, monoterpendiole i ich glikozydy, fenyloetanoidy, kwas oleanolowy i kwas ursulowy, należące do triterpenów, sfingozyna, skopoletyna oraz fitoestrogeny w postaci lignanów. Jak wynika z badań korzenie zawierają więcej żelaza, kobaltu, niklu i glinu, aniżeli liście, natomiast mniej manganu, cynku, molibdenu i selenu. Dodatkowo są źródłem izomerów witaminy E. Jedną z bardziej znaczących z punktu widzenia medycyny właściwości wyciągów z korzenia pokrzywy jest ich wpływ na gospodarkę hormonalną kobiet i mężczyzn. Po pierwsze wykazują działanie prowadzące do obniżenia stężenia globuliny odpowiedzialnej za wiązanie hormonów płciowych (androgenów, estrogenu). Hamują syntazę estrogenową, czyli enzym, którego nadmiar u mężczyzn powoduje podniesienie poziomu estrogenów, a w konsekwencji przerost gruczołów piersiowych, natomiast u kobiet jeśli jest w niedoborze może prowadzić do wzrostu stężenia wolnego testosteronu, na rzecz obniżenia wolnego estrogenu co prowadzi do hirsutyzmu czyli zmężczyźnienia. W niewielkim stopniu są także w stanie obniżać poziom 5-α-reduktazy – enzymu, który jest odpowiedzialny za rozkład testosteronu do jego właściwej formy działającej na poziomie komórkowym. Preparaty zawierające w swoim składzie korzeń pokrzywy wykazują działanie przydatne w leczeniu cukrzycy i hipercholesterolemii. Obniżają zarówno stężenie glukozy, jak również cholesterolu i lipidów. Substancje zawarte w alkoholowych ekstraktach z korzenia mają działanie wpływające na wzrostu wydzielania insuliny, jednocześnie zwiększając wrażliwość komórek mięśniowych w stosunku do niej. Ekstrakty wodne z kolei hamują aktywność α-amylazy trzustkowej. Dzięki tym właściwościom pokrzywa może być bezpiecznym i naturalnym zamiennikiem syntetycznych leków na cukrzycę, posiadających wiele skutków ubocznych. Ze względu na działanie diuretyczne korzeń pokrzywy ma zastosowanie w leczeniu łagodnego przerostu gruczołu krokowego. Przyczynia się do zmniejszania obrzęku, niwelowaniu bolesności podczas oddawania moczu, a także lepszego opróżniania pęcherza i kontrolowania oddawania moczu. Zwiększa również wydzielanie potu, działa żółciopędnie, dzięki czemu usprawnia procesy usuwania szkodliwych produktów przemiany materii. Wspiera układ odpornościowy stymulując produkcje limfocytów T, jak również wykazuje właściwości przeciwzapalne. Może mieć także pozytywny wpływ na układ krwionośny przyczyniając się do zwiększenia produkcji czerwonych krwinek oraz wzrostu zawartości w nich hemoglobiny. Surowiec pozyskiwany w gospodarstwie Barbary Baj-Wójtowicz w ramach projektu realizowanego przez grupę operacyjną „Agroleśnictwo w Dolinie Zielawy” pochodzi z upraw współrzędnych pokrzywy zwyczajnej z olsza czarną. Znaleźć go można przede wszystkim w produkowanej przez markę Lubelskie Zioła Sosnowskiej przyprawie Dziki Las.

1. Jakubczyk K., Janda K., Szkyrpan S., Gutowska I., Wolska J., Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) – charakterytyka botaniczna, biochemiczna i właściwości prozdrowotne, Pomeranian Journal of Life Sciences, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecienie, Szczecin 2015, s. 191-198

2. Guz N., Baj-Wójtowicz B., Agroleśne surowce zielarskie zamknięte w aromatycznych Sosnowskich Przyprawach – przegląd przypraw Lubelskie Zioła, Newsletter 11, Lubelskie Zioła

3. Rosłon W., Baj-Wójtowicz B., Osińska E., Uprawa pokrzywy zwyczajnej (Urtica dioica L.) w systemie agroleśnym z olsza czarną (Alnus glutinosa L.), Agroleśnictwo – najważniejsza innowacja w rolnictwie, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań 2020, s. 138-148

4. https://rozanski.li/5405/klacza-pokrzywy-zwyczajnej-w-praktycznej-fitoterapii/

Artykuł Właściwości korzenia pokrzywy zwyczajnej (Urticae Radix) pochodzi z serwisu Lubelskie Zioła.